spuitzones

De spuitzone die in de praktijk wordt gehanteerd in de ruimtelijke ordening is een richtafstand. Helaas wordt die nogal rigide uitgelegd alsof het wetgeving is. Vanwege mogelijke drift bij het bespuiten van appel- en perenbomen in een boomgaard is het verstandig voldoende afstand te houden tussen een boomgaard en gevoelige functies, zoals woningen met tuinen. Dit geldt vooral bij gewassen waar op- en zijwaarts wordt gespoten met chemische gewasbeschermingsmiddelen met een hoge spuitfrequentie.

De 50 meter spuitzone is een in de praktijk gegroeide vuistregel en geen wetgeving of harde wetenschap. Nog steeds wordt er in de rechtspraak krampachtig aan vastgehouden. Wat voldoende afstand is hangt af van veel factoren en van de omstandigheden, en die zijn niet zwartwit. Op dit moment is Nederland op slot gezet door rigide toepassing van de 50 meter zone, en wordt thans toegepast door veel gemeenten bij zowel weilanden als bij boomgaarden. Zwartwit, zonder enige nuance en oog voor feitelijke teelten en manier van bespuiten. Het slaat nergens op.

Het is vooral een juridische afstand geworden, want het omgevingsplan in kwestie laat immers alle teelten toe, en dus fruitteelt, en dus…. inmiddels door AI in te vullen vast riedeltje in elke uitspraak. Het is een vicieuze cirkel, waar we niet lijken uit te komen. Vooral de angst om fouten te maken bij de meeste gemeenten is heel groot. 

De richtafstand kent zijn oorsprong uit het Streekplan 1996 van de provincie Gelderland en is inmiddels al 30 jaar oud. Deze was bedoeld voor de toepassing in gebieden met appel- en perenboomgaarden, zoals de Betuwe. Relevant is te vermelden dat in die tijd de regelgeving met betrekking tot het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen beperkt was en er nauwelijks rekening werd gehouden met de toepassing van bijvoorbeeld driftreducerende spuitmethoden, zoals driftreducerende spuitdoppen. Sterker nog, loonwerkers of telers zaten vaak onbeschermd op de tractor tijdens de bespuitingen. Zeer ongezond. Ook de toelatingsprocedure van gewasbeschermingsmiddelen was in die tijd door minder regels en vereisten omgeven dan nu het geval is. Verder was er in die tijd amper sprake van geïntegreerde gewasbescherming of het streven naar duurzaam gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Kortom, een totaal andere situatie dan nu het geval is.

Belangen en risico’s afwegen bij besluitvorming – Volgens mij moet elke gemeente bij besluiten, zoals bij een BOPA of wijziging omgevingsplan, belangen afwegen en risico’s beoordelen. En ja, dat is niet eenvoudig. Een verantwoorde afstand tussen gevoelige functies en agrarische percelen met open teelten hangt onder meer af van het soort teelt ter plaatse, toxiciteit van de gebruikte middelen, rijsnelheid van de spuitmachine, gebruikte spuitmethode, windsnelheid- en overheersende windrichting en andere plaatselijke omstandigheden. Drift uit bijvoorbeeld een appel- of perenboomgaard is door de aard van de bespuitingen, met name op- en zijwaarts gericht spuiten en hoge spuitfrequentie, intensiever dan bijvoorbeeld bij bespuitingen in de lage bomenteelt waar neerwaarts wordt gespoten. Of in een weiland waar hooguit 1x per jaar tegen onkruid wordt gespoten (neerwaarts).

Helaas worden we in Nederland in de ruimtelijke ordening gegijzeld door de juridische werkelijkheid, ambtelijke checklists, emotie en door modellen, nauwelijks door feiten of nieuwe ontwikkelingen. Dat is bijzonder jammer, want de juridische werkelijkheid bestaat naast de feitelijke realiteit en wetenschap. Modellen zijn belangrijke hulpmiddelen, maar geen zwartwit waarheid. De realiteit is complex, weerbarstig en zit vol nuance. Het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen is bovendien volop in beweging en de agrarische sector ook, jammer dat er zo eenzijdig naar gekeken wordt. Het is tijd om de oogkleppen eens af te doen.

Nieuw! Cursus Spuitzones in de gemeentelijke praktijk

In deze 1-daagse cursus krijg je inzicht in:

• hoe je een locatie-specifiek onderzoek opzet
• wanneer een 50 meter spuitzone nodig is en wanneer niet
• de verschillende teelten, spuitmethodes en afstanden tot gevoelige functies
• de praktische toepassing van spuitzones in besluitvorming ETFAL
• juridische borging in omgevingsplan en BOPA
• jurisprudentie en de laatste stand van zaken in wetenschappelijke modellen

Doelgroep: RO-medewerkers, zoals juristen, planologen en beleidsmedewerkers bij gemeenten, omgevingsdiensten en adviesbureaus. Je hebt een minimale werkervaring van 3 jaar in het RO-werkveld

Lees meer over deze cursus

Locatie-specifiek onderzoek spuitzone, een verplichting?

In de bollenteeltgebieden zijn veel voormalige agrarische locaties gewijzigd naar woonlocaties. De voormalige bedrijfswoning werd meestal planologisch omgezet naar een burgerwoning en in ruil voor sloop van bedrijfsgebouwen en kassen mocht een extra woning worden neergezet. Dit zijn de zogeheten GOM-woningen.

Veel van deze locaties liggen dichtbij of grenzen aan gronden met bollenteelt. Op dit moment is dit gebied een groot kleurenpallet, het ziet er prachtig uit. De andere kant is de weerbarstige praktijk. Uit ervaring weet ik dat de initiatiefnemers nog steeds graag woningen willen bouwen of voormalige bollenschuren willen transformeren naar woningen. Dit wordt wel steeds lastiger. Het nieuwe Programma Landelijk gebied & Duurzame Greenport Duin- en Bollenstreek geeft aan hoe complex het is om echte keuzes te maken. Het is lastig balanceren op het koord van het wankele evenwicht tussen landschap, wonen, bodem, bollenteelt, innovatie en klimaatverandering.

Direct weigeren of toch nog locatie-specifiek onderzoek spuitzone? In een uitspraak van 1 april 2026 (ABRS 1 april 2026, no. 202402910/1/R3) overweegt de Raad van State dat de gemeente de initiatiefnemer in de gelegenheid had moeten stellen een locatie-specifiek onderzoek aan te leveren. De raad had het bestemmingsplan in kwestie niet vastgesteld met als argument dat er een locatie-specifiek onderzoek ontbrak. De beoogde woonbestemming ligt op een afstand van slechts 5 meter van een agrarisch perceel met bollenteelt. Volgens de raad is onvoldoende aangetoond dat die afstand aanvaardbaar is. Die gedachte van de gemeente kan ik volgen en de weigering tot vaststelling ook. 5 meter is immers een erg korte afstand tot de tuin van een woning. Een afstand die je feitelijk ook niet kunt wijzigen. Een meer praktisch argument kan zijn: ga je de initiatiefnemer nog op extra kosten jagen voor een dergelijk onderzoek bij zo’n kleine afstand?

Als we kijken naar het uitgangspunt van de Raad van State is deze uitspraak echter niet zo vreemd. De Afdeling geeft immers aan dat over het algemeen een afstand van 50 meter tussen gevoelige functies en agrarische bedrijvigheid niet onredelijk wordt geacht, maar dat het wel mogelijk is deze afstand te verkleinen. Daaraan moet een deugdelijke motivering ten grondslag liggen. Dat is ook logisch, want de verschillen tussen het gebruik en de frequentie van gebruik van gewasbeschermingsmiddelen verschillen nogal per teelt en per locatie. Het zorgvuldigheidsbeginsel speelt bij besluitvorming dus een grote rol. De gemeente moet de nodige informatie voor besluitvorming vergaren, waaronder locatie-specifiek onderzoek spuitzone.

Nieuw! Cursus spuitzones in de gemeentelijke praktijk

Bij veel gemeenten liggen aanvragen voor woningen onnodig stil vanwege spuitzones. Dat kan gaan om nieuwe woningen, maar ook om omzetting van voormalige agrarische locaties. Inzicht in spuitzonering helpt om weer beweging in aanvragen te krijgen. Of om beter beleid over spuitzones te maken. Lees meer over deze cursus.

Doelgroep: RO-medewerkers, zoals juristen, planologen en beleidsmedewerkers werkzaam bij gemeenten, adviesbureaus en omgevingsdiensten. Je hebt een minimale werkervaring in RO van 3 jaar.

Gemeentelijk beleid spuitzones: Ja, mits of Nee, tenzij?

Er zijn inmiddels best veel gemeenten die beleid over spuitzones hebben vastgesteld. Op zich prima, want de druk op het buitengebied neemt steeds meer toe. Er komen steeds meer burgerwoningen bij agrarische open teelten. De houding van gemeenten ten aanzien van het onderwerp spuitzones is echter heel wisselend. ‘Ja, mits’ of ‘Nee, tenzij‘.

Dus ja, afwijken van 50 meter kan onder omstandigheden, mits met locatie-specifiek onderzoek wordt aangetoond dat deze afstand kan worden verkleind. Of het algemene uitgangspunt van de gemeente is: Nee, tenzij met locatie-specifiek onderzoek wordt aangetoond dat de afstand kan worden verkleind. Misschien denk je nu ‘wat een geneuzel of flauw woordspelletje, wat maakt dat nou uit?’. Nou voor de initiatiefnemer heel veel! Woorden doen er toe. Van de woorden ‘Nee, tenzij’ krijg je geen energie, het geeft geen vertrouwen.

Stel je bent eigenaar van een voormalige agrarische locatie. Je wilt deze locatie graag verfraaien naar een mooie woonlocatie. Je ziet het al helemaal voor je. Voor het slagen ervan moet je door heel wat hoepels springen! En diepe zakken zijn ook nodig. Tel de twijfels maar eens op:

• wil de gemeente hieraan meewerken?
• wat zijn de sloopkosten van de stallen met asbest?
• wat moet ik allemaal doen?
• wat kosten al die onderzoeken?
• hoe financier ik dit? Kan ik dit financieel allemaal wel bolwerken?
• ga ik zelf ontwikkelen of verkoop ik het aan een ontwikkelaar?

Het zijn allemaal vragen die door het hoofd flitsen van een initiatiefnemer. Het is, ook met adviseur, een zenuwslopend traject dat een lange adem vergt. Mijn advies: zeg nee, als direct blijkt dat het onmogelijk is om mee te werken. Nee, is namelijk ook een antwoord. Maar als er wel mogelijkheden zijn voor de woonlocatie, geef dan in de brief aan: ‘Ja, mits‘. Na de mits volgen dan de onderzoeken die nog gedaan moeten worden. Een positieve grondhouding van de gemeente helpt enorm. Wat gaat een bank doen bij een brief van de gemeente met nee, tenzij? Het is kansloos voor financiering.

Wat ik vooral geleerd heb in de adviespraktijk voor initiatiefnemers en projectontwikkelaars? Een project heeft naast geld en geduld, ook zuurstof en energie nodig. Dat laatste is ongrijpbaar, maar ozo belangrijk om het vol te houden!

Nieuw! Cursus Spuitzones in de gemeentelijke praktijk

Je herkent het vast wel als RO-er bij een gemeente. Je hebt een plan in behandeling van een transformatie van een voormalig agrarisch bedrijf naar een woonlocatie (burgerwoning). Het lijkt een goed plan. De stallen worden gesloopt, de planologische situatie wordt gewijzigd en er mag een extra woning worden gebouwd. Alle seinen op groen zou je zeggen.

Op dit moment zijn spuitzones een grote spelbreker voor nieuwe woonlocaties in het buitengebied voor gemeenten. Om de meeste voormalige agrarische locaties liggen immers agrarische percelen met maïsteelt, aardappelteelt of bomenteelt binnen 50 meter. Grasland kan ook. Als RO-er ben je gewend om er vooral juridisch naar te kijken. We moeten immers uitgaan van de jurisprudentie van de Raad van State. Toch is het zo dat de Afdeling nog steeds aangeeft dat afwijken van de 50-meter afstand kan, mits onderbouwd. Dat is ook logisch want de verschillen in het gebruik en de frequentie van gewasbeschermingsmiddelen verschillen nogal per teelt en per locatie. Je moet het alleen wel onderbouwen en juridisch regelen in het omgevingsplan. En ja, dat is lastig. Het belangrijkste is inzicht en dat is te leren. Lees meer.

Feitelijke situatie op agrarisch perceel telt ook mee. Naast het juridische, is het ook belangrijk dat we naar buiten gaan, de echte wereld in. Daar bedoel ik mee: hoe ziet de omgeving eruit en wat wordt er de laatste jaren feitelijk geteeld. Dat telt wel degelijk mee. Het geeft ook een andere kijk op de zaak. Je blik wordt er door verruimd. Ik maak zelf regelmatig mee dat bezwaarmakers of buren die een zienswijze hebben ingediend zo maar roepen: spuitzones! Zonder dat ze enig belang hebben bij de toekomstige woonlocatie en ook geen agrariër zijn. Bijvoorbeeld omdat hun schapenweide in de buurt van de nieuwe woning met tuin ligt. De volgende jurisprudentie kan dan bruikbaar zijn.

Handige jurisprudentie

• perceel met agrarische bestemming te klein voor machinale bewerking van gewassen (ABRS 11 maart 2026, no. 202403494/1/R3, r.o. 6.2)
• relativiteitsvereiste bij spuitzones (ABRS 13 december 2023, no. 202207355/1/R1, r.o. 8)